Biraz önce Sağlık Bakanımızın tweetine baktım, müthiş! Salgın gündemdeydi ancak pek araştırmadım, yoğunum bu ara. Türkiye’de görülmüş, bir Sağlık Bakanlığı websitesine bakayım dedim. Başka nereden bilgi alacağız değil mi? SIFIR BİLGİ. AB- SIHHAT projesi var, Bakanın nerelerde gezdiği var ama bu yok.

Nedir?
Nasıl bulaşır?
Korunmak için ne yapmak gerek?

Bilgi yok. Şöyle bir tweet var sadece:

**

Sayın Bakan, biz bu bilgileri Sağlık Bakanlığından önce magazin sitelerinde görüyorsak bir sorun yok mu sizce? Mesela siz “solunum yoluyla değil” demişsiniz ancak adına gerek yok bir kaç magazinsel haber sitesi (sözde haber de, habercilikle işleri yok) solunum yoluyla bulaşıyor diyor. Kime inanacağız biz şimdi?

Mecburen kolları sıvayalım dedim.

Öncelikle Türkçe!

Kovid 19 döneminde ecnebiler “coronavirus” dedi, bizimkiler de kalkıp “koronavirüs” dedi. Yahu koronavirüs değil, corona’nın Türkçesi taç demek, taç virüsü diyebilirsiniz demiştim. Hadi taç virüsü demediniz, “koronavirüs” nedir ya? Kuş gribi olunca “kuşgrip oldum” mu diyorsunuz? Koronavirüsü demek çok mu zordu? Zormuş.

Atatürk’ün 2 sözünü paylaşmak istiyorum:

  1. “Türk demek, dil demektir. Millet olmanın en belirgin niteliklerinden biri dildir. ‘Türk milletindenim’ diyen kişi, her şeyden önce kesinlikle Türkçe konuşmalıdır. Türkçe konuşmayan bir kişi, Türk kültürüne ve milletine bağlılığını öne sürerse buna inanmak doğru olmaz.
  2. En güzel ve ileri bir iş olarak türlü bilimlere ilişkin Türkçe terimler türetilmiş ve bu yolla dilimiz yabancı dillerin etkisinden kurtulma yolunda esaslı adımını atmıştır.

Türkçesi varken Arapça, İngilizce sözcük kullanmamaya dikkat edelim. Bu mümkün değil ancak lokasyon yerine kon sözcüğünden türeyen konum kullanılabilir sanırım?!

Neyse ki maymun çiçeği dediler, monkeypox demediler buna da…

 

Maymun Çiçeği Nedir? Nasıl Bulaşır?

Birlikte öğrenelim, ben çevireyim. Kaynak, Dünya Sağlık Örgütü sitesi (Maymun Çiçeği var tabii ki). Sonuçta bizim Bakanlık gibi değiller. Yani bizim Bakanlıkta son salgınlar, gelişmeleri takip eden bir birim olduğunu; bunlarla ilgili raporlar falan hazırlandığını düşünüyordum da gerçi devleti tanımıyor gibiyim, devlet memurlarını bilmiyor gibiyim… Suç bende tamam…

Hatta bunu yazarken KKTC SAĞLIK BAKANLIĞI’nın gönderisini gördüm. Bknz: Sağlık Bakanlığı Maymun Çiçeği salgını basın açıklaması 1.

Hoop bunu yazarken Sağlık Bakanlığı değil ancak Giresun İl Müdürlüğü’nün yazısına 2 geldim. Girizgâhı onunla yapalım. Giresun İl Müdürlüğü’nü kutluyorum! İl Müdürü’nü, Başkanları ve yardımcılarını gerçekten kutluyorum, tebrikler.

  • İlk olarak 1958’de laboratuvar maymun kolonilerinde çiçek benzeri bir hastalık salgınının ortaya çıkmasıyla keşfedilmiştir, bu nedenle “maymun çiçeği” adı verilmiştir.
  • Maymun çiçeği virüsü vakası insanda ilk olarak 1970 yılında Demokratik Kongo Cumhuriyeti’nde görülmüştür. Daha sonra diğer Orta ve Batı Afrika ülkelerindeki insanlarda da maymun çiçeği virüsü vakası bildirilmiştir.
  • Virüsün Orta Afrika ve Batı Afrika olmak üzere iki farklı genetik grubu vardır. İnsanlarda görülen Orta Afrika virüsü, Batı Afrika virüsüne göre daha şiddetlidir ve daha yüksek ölüm oranına sahiptir.

Bulaşma Yolları

Bakanlıkta geçen, Bakanın söylediği, medyada tekrarlanan ancak sözlükte olmayan “BULAŞ” ne demek artık onu da bir zahmet açıklarlar.  Bunu da yazmadan geçemeyeceğim.

  • İnsanlara çoğunlukla kemirgenler ve primatlar gibi vahşi hayvanlardan bulaşır, ancak insandan insana bulaşma da gerçekleşebilir.
  • İnsandan insana cilt lezyonları, vücut sıvıları, solunum damlacıkları ve yatak örtüsü gibi kontamine/kirli materyallerle temas yoluyla bulaşır.
  • Yetersiz pişmiş et ve enfekte hayvanların diğer hayvansal ürünlerini yemek olası bir risk faktörüdür.
  • Anneden fetüse plasenta yoluyla da bulaşabilir.

Belirti ve Bulgular

  • Kuluçka süresi (enfeksiyondan belirtilerin başlangıcına kadar olan aralık) genellikle 6-13 gündür; ancak 5-21 gün arasında değişebilmektedir.

Başlangıç Dönemi

  • Ateş, şiddetli baş ağrısı, lenfadenopati (lenf bezlerinin şişmesi), sırt ağrısı, kas ağrıları ve şiddetli halsizlik görülür.
  • Bu dönem 0-5 gün arasında sürer.
  • Lenf bezlerinin şişmesi, başlangıçta benzer görünebilen diğer hastalıklarla (suçiçeği, kızamık, çiçek hastalığı) karşılaştırıldığında maymun çiçeği virüsü vakasının ayırt edici bir özelliğidir.

İleri Dönem

  • Deri döküntüsü genellikle ateşin ortaya çıkmasından sonraki 1-3 gün içinde başlar.
  • Döküntüler gövdeden ziyade yüz, el, kol, ayak ve bacaklarda daha fazla miktarda görülür. Genellikle yüzde başlayıp avuç içlerini ve ayak tabanlarını etkiler.
  • Ayrıca ağız içi (vakaların %70’inde), genital bölge (%30) ve konjonktiva ile birlikte kornea da (%20) etkilenir.
  • Döküntü, ardışık olarak maküllerden (düz tabanlı lezyonlar) papüllere (hafifçe kabarık sert lezyonlar), veziküllere (berrak sıvı ile dolu lezyonlar), püstüllere (sarımsı sıvı ile dolu lezyonlar) ve kuruyup dökülen kabuklara doğru değişiklik gösterir.

Hastalık Süresi

Belirtiler genellikle 2-4 hafta sürer ve bu süre sonunda kendi kendini sınırlayarak iyileşir. Çocuklarda erişkinlere göre daha şiddetli seyredebilmektedir. Vaka ölüm oranı %0 ile %11 arasında değişmekte olup küçük çocuklar arasında ölüm oranı daha yüksektir.

Tanı ve Tedavi

Polimeraz zincir reaksiyonu (PCR) ağırlıklı yapılıyormuş fakat biyopsi de bir seçenekmiş.

Salgın durumunda salgını kontrol altında tutmak amacıyla çiçek hastalığı aşısı, antiviraller ve İntravenöz immün globulin (IVIG) kullanılabilir. Bununla birlikte, şu anda, orijinal (birinci nesil) çiçek hastalığı aşıları artık halka açık değildir. Maymun çiçeği için sırasıyla 2019 ve 2022’de bir aşı (MVA-BN) ve bir ilaç (tekovirimat) onaylanmış olsa da, henüz yaygın olarak kullanılmamaktadır.

Hastalıktan Korunmak İçin

  • Virüsü barındırabilecek hayvanlarla temastan kaçının.
  • Hasta bir hayvanla temas etmiş herhangi bir kontamine malzemeyle temastan kaçının.
  • Yabani av hayvanlarını (çalı eti) yemekten veya ellemekten kaçının.
  • Hayvan eti veya parçaları içeren tüm yiyecekleri yemeden önce iyice pişirin.
  • Enfekte hastaları diğer insanlardan ayırın, izole edin.
  • Enfekte hayvanlar veya insanlarla temastan sonra iyi el hijyeni uygulayın. Örneğin, ellerinizi sabun ve suyla yıkayın veya alkol bazlı el dezenfektanı kullanın.
  • Hastalar ile temas ederken kişisel koruyucu ekipman kullanın.

**

Evettt Giresun İl Sağlık Müdürlüğü bunu yazmış. Gayet güzel iş çıkartmışlar bence ancak Sağlık Bakanlığı yine bilinçlendirici afişler hazırlamalı, internette dursun, dağıtsın demiyorum.

Yukarıdaki bilgiler genel olarak Dünya Sağlık Örgütü sitesindeki monkeypox bölümünden alınmış gibi. Ben de burayı verecektim zaten. Fakat yine de farklı kaynaklardan biraz ekleme yapmak istiyorum.

Dünya Sağlık Örgütü’nden Bazı Bilgiler

 

  • Orta ve Batı Afrika’da hâlâ görülen hastalık. Yukarıda da belirtildiği üzere Afrika ve Kongo bölgesi olarak 2 farklı türü var (ya da orta/merkez Afrika dalı).
  • Sincaplar, Gambiya’daki keseli sıçanlar, farklı maymun türleri, fındık faresi başta olmak üzere çeşitli hayvanlardan insanlara bulaşıyor.
    İnsandan insana bulaşım sınırlı ve bilinen en uzun zincir 6 jenerasyon. Yani son insan enfekte olduğunda, orijinal taşıyıcı 6 bağ önce imiş.
  • Vücut sıvıları, temas yolu, solunum damlacıkları ve kontamine nesneler ile; deri, ağız veya boğaz gibi iç mukozal yüzeylerdeki lezyonlar ile insandan insana bulaşabiliyor.
  • Kuluçka süresi 5 ila 21 gün arasında değişebilir.
  • Hastalığın ateşli evresi genellikle 1 ila 3 gün sürer.
  • Ateşli evreyi 2 ila 4 hafta süren deri döküntüsü evresi takip eder.

Hastalığın Durumu ve Bulaşma / Korunma

Buraya dikkat ediniz

  • Maymun çiçeği olan kişiler, semptomları olduğu sürece (2 ila 4 hafta) bulaşıcıdır.
  • Semptomları olan birisiyle yakın fiziksel temasta bulunan kişi hastalığı kapabilir.
  • Döküntü, vücut sıvıları ve kabuklar özellikle bulaşıcıdır.
  • Virüs bulaşmış kişiyle temas sonucu virüs bulaşmış giysiler, yatak takımları, havlular, yemek kapları vb nesneler üzerinden BAŞKASINA DA BULAŞABİLİR!
  • Virüs tükürük yoluyla yayılabilir.
    Cinsel partnerler dahil, hane halkı ve aile üyelerinin yakın teması da bulaştırabilir.

 

Maymun Çiçeği Hastalığından Nasıl Korunurum?

Maymun çiçeği olduğundan şüphelendiğiniz veya teyit edilen kişilerle teması sınırlayın! Covid’den ölen insanın evine giden bir milletiz. Nasıl olacak bilmiyorum ama ne kadar az insanla görüşürseniz o kadar iyi! Geçmiş olsuna falan gidip, covid olup, ölen insanlar tanıdım. Şu saçmalığı yapmayın artık.

Hastalığa yakalanan varsa, cilt lezyonlarını örtmeleri gerek. Öksürüyorlarsa, ağızlarında lezyon olabilri ve buradan bulaşabilir. Dolayısıyla maske takmalılar. Hem hastalık olan hem karşıdaki.

Yardım etmek gerekiyorsa, “tek kullanımlık eldivenler” takılarak, maske takılarak, mümkünse tek kullanımlık önlükler ile işlemler yapılmalıdır.

Enfekte olan kişilerin giysileri, çarşafları, havluları, dokundukları nesneler veya temas etmiş olabilecekleri her şey yıkanmalı ve dezenfektan ile düzenli olarak silinmelidir. Elleriniz sabun ile, tekstil ürünleri deterjan ile, nesneler savun ve dezenfektan ile temizlenmeli.

Pansuman vb olan atıklar KONTROLLÜ ŞEKİLDE atılmalı. Hem kendinizin hem başkalarının sağlığı gözetilmelidir.

Çocuklar Etkilenir Mi?

Ne yazık ki evet… Yetişkinlere göre daha şiddetli semptomlar gösterirmiş. Doğum yaparken bulaşabilirmiş, fetüse dahi bulaşabilirmiş.

 

Sonuç Olarak

Dikkat edin. Ne olur dikkat edin. Küresel salgının (pandemi) nedir gördük. Nasıl bulaşıyor gördük. Covid’in ne kadar sonlandığı, ne kadar toplumsal bağışıklık kazandığımız ayrı bir soru işareti benim için. Dolayısıyla lütfen dikkat edelim.

Ya da etmeyin ya, doğal seleksiyon. Ben bıktım artık. Covid geçiren adama hasta ziyaretine gidip covide yakalanan; maske takın tenmesine rağmen burnunu açıp dolaşma eğiliminde olan tipler var. Doğal seleksiyon da işini yapmalı ne diyeyim?

Biraz kendinize dikkat edin ya.. Avrupa’nın en obez toplumu olduk. Bok gibi sigara içiyorsunuz, abur cubur yiyorsunuz. Gece 9’da çay yanında keke gömüyorsunuz. Göbek almış başını gitmiş. Ne cinsel performans var ne güzel bir uyku…. Çok mu zor kendinize dikkat etmek?

  • Günde en az 2,5 litre su. Terlediysen arttır (sporda ben 1 litre kadar su atıyorum, dolayısıyla spor yapınca +1)
  • Dengeli beslenme (çok değil ama azar azar her şeyden ye ve günde en az 1 öğün salata ye)
  • İşlenmiş gıdalar ve abur cuburlardan uzak dur, 4 hafta uzak durduysan 1 hafta azar azar hepsinden göm (tamamen yoksun kalmak olmuyor)
  • Haftada en az 3 gün spor yap. Yürümek değil sadece, nabzını yükselt.

Bunları yapmak çok mu zor? Bütün toplum obez olmuş, sigara içiyor, alkole gömüyor. Herkes hastalıklı. Sonra en ufak bir rahatsızlıkta sorun yaşıyor. Akrabalarım, sevdiklerim bile böyle. Bakmıyorsunuz kendinize. 20 yaşında gencecik kız, obez. Kocaman, traktör lastiği gibi. Hastalık varsa ayrı ancak tamamen iradesizlikten bu hâle düşen var.

Kendinize dikkat edin, sağlıklı bir toplum olmamız gerek.

 

Kaynaklar

1. KKTC Sağlık Bakanlığı (2022, Mayıs 23).
Sağlık Bakanlığı Maymun Çiçeği Salgını basın açıklaması. http://saglik.gov.ct.tr/HABERLER/sa%C4%9Fl%C4%B1k-bakanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1-maymun-199i231e%C4%9Fi-salg%C4%B1n%C4%B1-bas%C4%B1n-a231%C4%B1klamas%C4%B1

2. T.C. Sağlık Bakanlığı Giresun İl Sağlık Müdürlüğü (2022, Mayıs 24). Maymun Çiçeği Virüsü Hastalığı (Monkeypox). https://giresunism.saglik.gov.tr/TR-245610/maymun-cicegi-virusu-hastaligi-monkeypox.html

Son Değişiklik: 30/06/2022 - 13:16